Kenzhebayeva S.S., Zharassova D., Sarsu F., Minocha S.C. Induced mutations in wheat improvements on nutritional quality of the grain: 1Al-Farabi Kazakh National University, Kazakhstan, Almaty 2Plant Breeding and Genetics Section, Joint FAO/IAEA Division, IAEA- Vienna Austria 3University of New Hampshire, Durham, NH, United States *е-mail: kenzhebaevas@mail.ru, Kenzhebaevas@kaznu.kz (Eurasian Journal of Ecology, 2017)
Генетикалық алуантүрлілік дәнді дақылдарды жақсартуда ең маңызды факторлардың біріболып саналады. Заманауи селекция көптеген дақылдарда, әсіресе селекция бағдарламаларындакеңінен қолданылатын бидайдың қарапайым сорттары арасында маңызды белгілердің генетикалық вариабельділігін едәуір төмендетті. Адам рационында нәрлік заттарды қолданудыңнегізі болып, маңызды нәрлік заттардың көп мөлшері болатын бидайды генетикалық жақсартуқажет, ол өз кезегінде микронутриенттермен қатынасында асқа жарымау жаһандық проблемасынтөмендетудің экономикалық тиімді және ықпалды жолдардың бірі болып саналады. Бидайдыөсімдіктердің көмегімен биофортификациялау көптеген артықшылықтарға ие. Мақаладабидай дәнінің нәрлік сапасын генетикалық жақсартуға бағытталған индуцирленген мутагенездіқолдану туралы мәліметтер талқыланады. Көптеген жылдар бойы бидай селекциясыныңқарқынды бағдарламаларында негізгі назар дәстүрлі сорттарды заманауи жоғары өнімділерменалмастыруға бөлінді, нәтижесінде дәннің сапалық сипаттамасында олардың генетикалықалуантүрлілігі төмендеді. Мутагенез дақылдарды жақсартатын қуатты құрал болып саналадыжәне генетикалық модифицирленген организмдерге жүктелетін лицензиялау мен әлеуметтікоппозицияға регуляторлық шектеулер, шығындарды қажет етпейді. Индуцирленген мутагенездіңмақсаты кілттік белгілерді бақылайтын гендердегі мутация жиілігін жоғарылатады, ал артыншақысқа уақыт аралығында өсімдіктердің жаңа сорттарын шығаруда оны селекционерлер қолданаалады. Мақалада химиялық алкилдеуші агенттер, радиация және мутагенді популяцияныгенерациялайтын транспозондар сияқты алуан түрлі мутагендерді қолдану және физикалықмутагендердің артықшылықтары, яғни химиялық агенттермен салыстырғанда ионизациялаушысәулелену қарастырылады. Ионизациялаушы сәулелену негізіндегі индуцирленген мутагенезмутантты сорттарды шығаруда өте жиі қолданылады, алынған сорттардың 90% құрайды (64%гамма-сәулелермен, 22% Х-сәулелермен). Мақалада дәннің нәрлік сапасы бойынша бидайдыжақсартуға бағытталған ионизациялаушы сәулеленуді қолдану талқыланады және жаздықбидайдың генетикалық алуантүрлілігін кеңейтуде гамма-сәулелену дозаларын қолданған жәнедәннің жоғары биофортификациялық қабілеттілігі бар мутацияның жаңа ресурстарын іздеужәне өнімділік пен дән мөлшері, сонымен қатар сапалық параметрлер арасындағы корреляциянәтижелері берілген. Бұл үшін Қазақстанда аудандастырылған Алмакен сортының дәндерін60Co көзінен 100 Гр және 200 Гр дозаларымен сәулелендірген. Жүргізілген зерттеу Fe және Znмикроэлементтері концентрациялары мен белок мөлшерінде едәуір генетикалық өзгергіштіктікөрсетті. Кейбір мутантты линиялар, негізінде 200 Гр гермоплазмалары дәндерінде ата-аналықсортпен салыстырғанда Fe және Zn концентрациясы 2-ден 4 есе жоғары және белоктың мөлшері7-11% жоғары болды. Нәтижелер бидай дәнінің нәрлік қасиеттері оның өнімділігіне керіәсерінсіз жақсаратындығын көрсетеді.Түйін сөздер: радиация, бидай биофортикациялау, жаздық бидай мутантты линиялар, астықсапасы.