ТОПЫРАҚ ЖӘНЕ СУ ЭКОЖҮЙЕЛЕРІНДЕ ТАБИҒИ ЦЕОЛИТТЕР АРҚЫЛЫ МЫС ПЕН МЫРЫШ ИОНДАРЫНЫҢ АДСОРБЦИЯСЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІН БАҒАЛАУ

Аңдатпа

Бұл зерттеуде Әзірбайжандағы Айдағ кен орнынан алынған модификацияланған табиғи цеолиттердің топырақ және су орталарындағы ауыр металл иондарының зиянды әсерінен тірі ағзаларды қорғау әлеуеті тәжірибелік түрде зерттелді. Нәтижелер моноэтаноламинмен (MEA) модификацияланған цеолиттердің топырақ және су экожүйелеріндегі тірі ағзаларға мыс пен мырыш иондарының әсерін азайту үшін жоғары тиімді құрал ретінде қолданылуы мүмкін екенін көрсетті. Адсорбция селективтілігі Cu²⁺> Zn²⁺ тәртібімен анықталды. MEA-мен модификацияланған цеолиттер металл иондарын жоюға ғана емес, сонымен қатар топырақ және су экожүйелерінің биологиялық және экологиялық тұрақтылығын сақтай отырып, микроорганизмдерге, өсімдіктерге және су фаунасына қорғаныштық әсер етеді. Бұл сорбент топырақ микроорганизмдерін (Azotobacter, Pseudomonas, Bacillus), жауынқұрттарды және басқа да топырақ фаунасын, сондай-ақ су өсімдіктері мен микроорганизмдерін (зоопланктон, фитопланктон) улы металл иондарынан қорғауды қамтамасыз етеді. Металл иондарының сорбент бетімен байланысуы және олардың кейінгі босап шығуы тірі ағзаларға уытты әсерін төмендетеді, осылайша экожүйе функцияларының сақталуына, соның ішінде органикалық заттардың ыдырауына, азоттың фиксациясына, топырақ құнарлылығына және су биогеографиясының сақталуына ықпал етеді. Осылайша, MEA-мен модификацияланған Айдағ цеолиттері ауыр металдармен ластануды азайту, топырақ пен су орталарын қалпына келтіру, биомониторинг мүмкіндіктерін кеңейту және экожүйелерді экологиялық және биологиялық тұрғыдан тұрақты басқаруды қамтамасыз ету үшін перспективалы тәсіл болып табылады.

                   Түйін сөздер: экология, топырақ және су экожүйелері, ауыр металдардың уыттылығын төмендету, цеолит, адсорбция, микроорганизмдерді қорғау.