Эколого-геохимическая оценка территории Южного Казахстана (на примере Туркестанской и Кызылординской областей)

B U Sharipova; N V Baranovskaya; А A Kakabayev; N P Korogod; R Kh Kurmanbayev; Zh Т Abdrasulova

doi:10.26577/EJE.2021.v67.i2.03

Авторлар

B U Sharipova Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті, Қазақстан, Көкшетау қ. http://orcid.org/0000-0003-2182-8977
N V Baranovskaya Томск политехникалық университеті, Ресей, Томск қ. http://orcid.org/0000-0003-3729-800X
А A Kakabayev Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті, Қазақстан, Көкшетау қ. http://orcid.org/0000-0002-3825-0625
N P Korogod Павлодар педагогикалық университеті, Қазақстан, Павлодар қ. http://orcid.org/0000-0002-3211-2336
R Kh Kurmanbayev Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті, Қазақстан, Қызылорда қ. http://orcid.org/0000-0002-0299-3494
Zh Т Abdrasulova Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Қазақстан, Алматы қ. http://orcid.org/0000-0002-2072-5901

DOI:

https://doi.org/10.26577/EJE.2021.v67.i2.03

Аңдатпа

Табиғи және антропогендік фактордың әсерінен элементтік құрамның түзілу ерекшеліктерін анықтау үшін біз Түркістан және Қызылорда облыстарының аумағында тұратын 16-18 жас аралығындағы жасөспірімдердің шаштарының химиялық құрамына зерттеу жүргіздік. Зерттеу объектісі ретінде шаш алынды, себебі ол құрылымында химиялық элементтер жоғары концентрацияда жиналатын шөгінді орта болып табылады. Элементтік құрамы сертификатталған зертханада нейтрондарды активтендіру инструменталды анализі көмегімен анықталды. Зерттеу нәтижесінде Түркістан облысы үшін іріктеме бойынша орташа көрсеткішке қатысты мынадай индикаторлық элементтер анықталды: кальций, хром, кобальт, рубидий, стронций, күміс, барий, лантан, неодим, самарий, европий, гафний, торий. Қызылорда облысы үшін – скандий, бром, рубидий, стронций, церий, алтын. Биосубстраттардағы (шаштағы) элементтердің жинақталуын басқа бұрын жүргізілген зерттеулермен салыстырмалы түрде бағалау кезінде Оңтүстік Қазақстан аумағы үшін келесі ерекше элементтерді анықтады – церий, еуропий, скандий. Оңтүстік Қазақстан тұрғындарының шашында жоғарыда аталған элементтердің болуын аймақтың техногендік жүктемесімен де, геологиялық құрамымен де түсіндіруге болады.

Түйін сөздер: элементтік құрам, биоаккумуляция, инструменталды нейтронды активациялау анализі, биоиндикация, техногендік әсер, урбанизацияланған территориялар.