ECOLOGY AND MOLECULAR IDENTIFICATION OF THE INVASIVE PEST TUTA ABSOLUTA IN SOUTHERN KAZAKHSTAN

Roza Kenzhebekova; Bakyt Dulat; Zarina Dairbekova; Alibek Makhambetov; Abai Sagitov; Dilyara Gritsenko

doi:10.26577/

Авторлар

Роза Кенжебекова Институт биологии и биотехнологии растений https://orcid.org/0000-0003-4343-5402 ##orcid.unauthenticated##
Бакыт Дулат Институт биологии и биотехнологии растений , «AgriBioTech» зерттеу орталығы https://orcid.org/0009-0000-7000-6887 ##orcid.unauthenticated##
Зарина Даирбекова Институт биологии и биотехнологии растений https://orcid.org/0009-0008-1327-084X ##orcid.unauthenticated##
Әлібек Махамбетов Институт биологии и биотехнологии растений https://orcid.org/0009-0007-8076-8624 ##orcid.unauthenticated##
Абай Сагитов Институт биологии и биотехнологии растений , «AgriBioTech» зерттеу орталығы https://orcid.org/0000-0002-5137-979X ##orcid.unauthenticated##
Диляра Гриценко Институт биологии и биотехнологии растений , «AgriBioTech» зерттеу орталығы https://orcid.org/0000-0001-6377-3711 ##orcid.unauthenticated##

DOI:

https://doi.org/10.26577/

Аңдатпа

Tuta absoluta (Meyrick, 1917) – алқа тұқымдас дақылдардың, әсіресе қызанақтың, ең қауіпті инвазиялық зиянкестерінің бірі болып табылады және ауыл шаруашылығы өндірісіне әлемдік деңгейде елеулі қауіп төндіреді. Соңғы жылдары бұл түрдің Орталық Азия аумағында жылдам таралуы байқалуда, алайда Қазақстандағы оның экологиясы мен молекулалық идентификациясына қатысты деректер әлі де шектеулі. Осы зерттеуде ДНҚ-баркодинг әдістерін пайдалана отырып, Қазақстанның оңтүстігіндегі T. absoluta түрінің таралуы мен экологиялық үлестірілуі зерттелді. Имаго және дернәсіл сынамалары бірнеше оңтүстік өңірлердегі қызанақ агроэкожүйелерінен жиналды. Молекулалық идентификация жәндіктерді баркодтауда стандартты маркер болып саналатын митохондриялық цитохром-c-оксидаза I субъбірлігінің (COI) гені негізінде жүргізілді. Алынған тізбектер халықаралық дерекқорлардағы T. absoluta референстік тізбектерімен жоғары деңгейде ұқсастық көрсетті, бұл жиналған сынамалардың түрлік тиесілігін растады. Зерттеу нәтижелері Қазақстанның оңтүстігінде T. absoluta популяцияларының тұрақты қалыптасқанын көрсетеді және тұрақты мониторинг пен тиімді фитосанитарлық басқару стратегияларын әзірлеудің маңыздылығын айқындайды. ДНҚ-баркодинг инвазиялық жәндік-зиянкестерді дәл анықтауға мүмкіндік беретін сенімді құрал болып табылады және оларды ерте анықтау мен мониторинг жүйелерін жетілдіруге ықпал ете алады.

Түйін сөздер: Tuta absoluta, ДНҚ-баркодинг, COI гені, инвазиялық зиянкес, фитосанитарлық мониторинг

Автор өмірбаяндары

Роза Кенжебекова, Институт биологии и биотехнологии растений

биотехнология саласындағы техника және технология магистрі, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК ғылыми қызметкері (Алматы, Қазақстан, e-mail: rozakenzhebekova344@gmail.com)
Бакыт Дулат, Институт биологии и биотехнологии растений, «AgriBioTech» зерттеу орталығы

ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК кіші ғылыми қызметкері, «AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: bahytalt99@gmail.com)
Зарина Даирбекова, Институт биологии и биотехнологии растений

жаратылыстану ғылымдарының магистрі, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК зертханашысы (Алматы, Қазақстан, e-mail: dairbekovaz2001@gmail.com)
Әлібек Махамбетов, Институт биологии и биотехнологии растений

жаратылыстану ғылымдарының магистрі, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК зертханашысы (Алматы, Қазақстан, e-mail: alibekmahambetov@gmail.com)
Абай Сагитов, Институт биологии и биотехнологии растений, «AgriBioTech» зерттеу орталығы

биология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Ұлттық ғылым академиясының академигі, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК бас ғылыми қызметкері (Алматы, Қазақстан, e-mail: a_sagitov@mail.ru).
Диляра Гриценко, Институт биологии и биотехнологии растений, «AgriBioTech» зерттеу орталығы

PhD, қауымдастырылған профессор, ҚР ҒЖБМ ҒК «Өсімдіктер биологиясы және биотехнологиясы институты» ШЖҚ РМК зертхана меңгерушісі, «AgriBioTech ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС (Алматы, Қазақстан, e-mail: d.kopytina@gmail.com)