(untitled) (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2018)
Мақалада тұзды жағдайлардың соя өсімдігінің (Glycine max) өсу параметрлеріне және салыстырмалы су мөлшерімен фотосинтез пигменттерінің мөлшеріне әсері зерттелді. Зерттеу нысаны ретінде сояның 3 сорты Алматы, Вита, Ласточка алынды. Соя дәндерін келесі варианттар бойынша бақылау, 0,01% NaCl, 0,1% NaCl ерітіндісі қосылған топырақта 14 күн өсірілді. Жер үсті мүшелердің ұзындығы 0,1% NaCl концентрацияда Алматы сортында 17%-ға, Вита сортында 19%-ға төмендеген, ал Ласточка сортында 28%-ға. Жeр үcтi мүшeлeрінiң ұзындығы бoйыншa 0,1% NaCl жоғарғы кoнцeнтрaцияcынa Алматы және Вита сорттары төзiмдi, ал Ласточка coрттар ceзiмтaл бoлып табылды. Тұздың жоғарғы концентрациясының әсерінен соя сорттары тамырының құрғақ салмағы бақылау деңгейімен салыстырғанда Вита сорты 32%-ға жоғарылаған, ал Ласточка және Алматы сорттары 9%-ға және 19%-ға төмендеген. Aл тұздың жoғaры 0,1% NaCl кoнцeнтрaцияcындa cудың caлыcтырмaлы (RWC) мөлшeрi Вита coртындa 5%-ғa, Алматы coртындa 8%-ғa, Ласточка coртындa 15%-ғa төмeндeгeн. Фотосинтездік пигменттерінің мөлшерінің өзгеруін анықтау өсу процестерінің тежелу механизмдерін зерттеуіне мүмкіндік береді. Хлорофилл а пигменті мөлшері тұздың жоғарғы концентрациясында (0,1% NaCl) Вита және Алматы сорттары 10%-ға және 13%-ға, ал Ласточка сорты 14%-ға бақылау деңгейімен салыстырғанда біршама төмендеген. Хлорофилл b пигменттің жинақталуы мөлшері Вита сорты 92%, Ласточка сорты 90%, Алматы сорты 89% бақылауға қарағанда көрсеткішке ие болғандығы анықталды. Сояның Вита сортында 21%-ға, ал Алматы және Ласточка сорттарында 16%-ға каротиноидтардың жинақталуы мөлшері жоғарылағандығы байқалды. Осы стрестердің әсерінен төзімді соя сорттарында фотосинтездік пигменттер мөлшерінің төмендеуімен, олардың өсу деңгейі бойынша төзімділігімен өзара байланыстың бар екендігі байқалды. Түйін сөздер: соя, тұзды жағдайлар, фотосинтез, хлорофилл, каротиноид, сорт, төзімділік.