(untitled) (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2025)
Қазақстанда орналасқан Ертіс өзенінің жайылмасы – ерекше аумақ, ол қоршаған орта сапасын көрсететін негізгі биоиндикаторлар ретінде қызмет ететін жартылай суда мекендейтін сүтқоректілердің мекен ету ортасы болып табылады. Бұл зерттеуде алты түр зерттелінді: ондатр (Ondatra zibethicus), құндызы (Кастор талшығы), сутышқан (Arvicola amphibius), Американдық күзен (Neogale vison), кәмшат (Lutra lutra) және су жертесері (Neomys fodiens). Бұл түрлер суды тазартуға, төтенше жағдайларды азайтуға, зиянкестермен күресуге, парниктік газдарды жинауға, экожүйені жасауға, жайылманың рекреациялық әлеуетіне, жемдік база болу және тұқымдарды таратуға үлес қосу арқылы экожүйе қызметтерінде маңызды рөл атқарады. Дегенмен, күзен және ондатр сияқты инвазивті түрлер жергілікті түрлермен бәсекелестікке және тіршілік ету ортасының өзгеруіне байланысты белгілі бір қауіп төндіреді. 2023 жылы біз Қара Ертіс пен Павлодар Ертісінің бойынан төрт жартылай суда мекендейтін түрдің тіршілік әрекетінің 168 ізін анықтадық. Қара Ертістегі кәмшат пен күзеннің, сонымен қатар Павлодар Ертісіндегі құндыз бен күзенінің популяциясының тығыздығын бағаладық. Біздің деректеріміз бойынша Қара Ертісті зерттелген учаскесінде 6–8 кәмшат кездеседі, Қытаймен шекаралы Зайсанға дейінгі аумақта 10 шақты кәмшат (популяция тығыздығы 1–1,2 дара/10 км) мекендейді. Боран ауылының маңындағы Қалжыр өзені учаскесіндегі кемінде 2 кәмшат/10 км кездеседі. Американдық күзен популяциясының тығыздығы Қара Ертісте (негізгі өзен мен арналары) 0,3–0,5 дара/км, Қалжыр өзені маңында 1 дара/км құрады. Павлодар Ертісінде күзен сирек кездеседі, популяцияның тығыздығы 0,2–0,3 дара/км аспайды. Ертістегі құндыздарға қолайлы мекендейтін жерлерде 3–4 км арна бойында бір құндыздар қонысы орналасады. Бір қоныста орташа есеппен үш құндыз болса, олардың жалпы саны Павлодар Ертіс өңірінде 300-400 дараға дейін жету мүмкін. Біздің зерттеулеріміз негізінде, тіршілік ету ортасы жақсы аумақтарда осы түрлердің популяция тығыздығы жоғары екені байқалынды, ал адамның негативті әрекеті олардың белгілі бір аймақтардан жойылуына әкеліп соғады. Жартылай сулы түрлердің экожүйелік қызметтерді егжей-тегжейлі зерттеу үшін қосымша деректер қажет. Түйін сөздер: Ертіс өзенінің жайылмасы, жайылманың экожүйесі, жартылай су сүтқоректілері, биоиндикаторлар, экожүйе қызметтері, популяцияның тығыздығы