Кадирбекова А.А., Оспанова А.С., Казова Р.А., Ленчке Я. Химико-аналитическое изучение воздействия медеплавильного цеха Балхашского горно-металлургического комбината на состояние почвы: Казахский национальный исследовательский технический университет имени К.И. Сатпаева, Казахстан, г. Алматы 2ЧУ Политехнический колледж корпорации «Казахмыс», Казахстан, г. Балхаш 3Берлинский университет Гумбольдта, Германия, г. Берлин *e-mail: zhaku84@mail.ru (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2017)
Металлургиялық өндірістің қоршаған ортаға әсері қарқындылығымен, алуантүрлілігіменжәне үлкен масштабымен ерекшеленеді. Тау-кен металлургиялық кешенінің экожүйесінеантропогенді қысымның қарқындылығы экологиялық тепе-теңдікке жағымсыз әсер етеді.Осыған байланысты, топырақ қабатының тозуы мен босаңсу көздерін бағалау мен уақытындаанықтау, геоэкологиялық-генетикалық көрсеткіштерін зерттеу, бүлінген жерлерді қалпынакелтіру мен қорғаудың ғылыми негіздерінің әзірлемесі, қалдықтарды жою мен қайта өңдеугеарналған экологиялық таза технологиялардың әзірлемесі өзекті мәселе болып табылады.Жұмыстың мақсаты – кәсіпорынның литосфераға әсерін анықтау үшін мыс өндірісі аумағыныңкүйін зерттеу.Мақалада геотехникалық жүйенің литосфераның топырақ қабатына тигізетін әсерікөрсетілген. Кен орындарын пайдалану үрдісінде шикізатты тасымалдау топырақ қабатыныңбүлінуіне, атмосфераға тастанды газдардың шығуына, литосфераның өндірістік ағынды суларментұздануына, топырақтың қоймаланған бос жыныстармен және шикізаттың ұсақ фракцияларыменластануына әкеліп соғады. «Құрам-қасиет» толық диаграмма матрицасы бойынша құрылған көп компонентті жүйелердесимплексті-торлы жоспарлау әдісі қолданылған.Топырақтың тұздану үрдісіндегі тұздардың концентрациясын әдістемесі құрастырылған.Поллютанттардың құрамын зерттеуде химиялық-аналитикалық нәтижелері, NaCl(Х1) – MgSO4(Х2)– CaSO4(Х3) жүйелері «құрам-қасиет» диаграммасын алу арқылы, тұзды құрамдардың топыраққаәсерін симплексті-торлы жоспарлау деректері көрсетілген. NaCl(Х1) – MgSO4(Х2) – CaSO4(Х3)=10:60:30 құрамдарының арақатынасында тұзданудың ең жоғарғы деңгейі анықталған.Сульфаттармен байытылған аймақта тұздану деңгейі жоғары (99,8% дейін), сонымен қатархлорлану бұрышында тұздану деңгейі төмен (70-80% дейін). Хлоридтер аумағында тұзданудеңгейінің төмендеуі сілтілік металдардың хлоридтерінің жақсы ерігіштігіне негізделген (осыжағдайда натрий хлорийді) және сульфаттармен салыстырғанда хлоридтердің шайылғыштығыныңқарқындылығы жоғары.Берілген жұмыстың тәжірибелік құндылығы табиғи минералдар галлит – NaCl, магнийсульфаты MgSO4 және кальций сульфаты CaSO4 жүйесін зерттеу жолымен литосфераның тұзданудеңгейінің төмендеуі бойынша ұсыныс болып табылады.Негізгі нәтижелер Балқаш тау-кен кәсіпорны территориясында түздік сынақтар бойыншаалынған, ол нәтижелер зертханалық зерттеулермен расталады.Түйін сөздер: топырақ, жүйе, тұздану, модельдеу, ландшафт, поллютанттар.