Бияшева З.М., Тлеубергенова М.Ж., Шайзадинова А.М. Генетические эффекты радона и его дочерних продуктов распада в краткосрочных тест-системах Drоsорhilа melаnоgаster: Казахский национальный университет им. аль-Фараби; Казахстан, г. Алматы (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2018)
Қазақстан аумағындағы жоғары радиациялық фонның себебі ірі уран кен орындарының,оларды шығаруының, тау-кен қазу және уран өндеуші өндірістер қалдықтарының жинақталуы,атомдық қаруды сынау және басқа табиғи мен техногенді факторлардың бар болуы. Осыжағдайлардың барлығы радионуклидтермен, сонымен қатар радиоактивті элементтердің ыдырауыкезінде радонның шығуы және жинақталуы қоршаған ортаның ластануына апарады. Радонныңрадионуклидтері адам ағзасына ықпал ететін табиғи және техногенді радионуклидтердің орташарадиациялық дозасынан жартысын қамтамасыз етеді. Радон өкпеде қатерлі ісіктің пайда болуынаәлемдегі екінші орындағы себеп екендігі дәлелденген. Бұл радонның ыдырау кезінде ірі оңзарядталған бөлшіктердің – α-бөлшіктердің бөлінуіне байланысты. Сондықтан осы жұмыстыңмақсаты радонның аз мерзімдегі генетикалық әсерлерін Drosophila melanogaster шыбындардыңХ-хромосомаларымен және Х-У-хромосомаларымен тіркескен тест-жүйесінде бағалау. Дрозофила шыбындарда аз мерзімді тест-жүйелері қоршаған орта компоненттерінің мутагендік жәнеканцерогендік әсерлерін анықтауға және алынған нәтижелерді адам ағзасымен салыстыруғамүмкіндік береді. Drosophila melanogaster тест-объект ретінде қолдану артықшылықтары:генетикасы жақсы зерттелген, зертханада пайдалануға ең аз шектеулері бар, салыстырмалыарзандығы, өсіру кезінде күрделі әрекеттердің болмауы. Радонның генотоксикалық әсерлерінанықтау үшін біз Х-хромасомалармен және Х-У-хромосомаларымен тіркескен ЭП-2 желісініңұрғашыларын және Oregon желісінің сәулелендірілген жабайы типті аталықтары пайдаланылды.Альфа-сәулелердің көздері ретінде плутоний мен уран изотоптары қолданды. ЭП-2 желісіндегеннің орналасу нәтижесіне байланысты хромосомалық қайта құрылулары бар. Шартты мутацияларгеннің орналасу нәтижесінің салдары, өйткені олар қосалқы даму жолы және түрішілік белгілергежауапты реттеуші гендердің бұзылуынан пайда болады. Олардың ағза деңгейінде (толық немесеішінара) көрінуі геномның басқа аудандар құрылымына байланысты. Шартты мутациялардыңайқын қасиеттерінің бірі морфоздардың пайда болуы – организмге қоршаған ортаның стрессфакторларының әсер етуінде пайда болатын тұқым қуалайтын морфологиялық ақаулары.Бірінші ұрпақта пайда болған шыбындарды талдау нәтижесінде келесі морфоздар байқалды:қарында, торакста, қанаттарында қара дақтар немесе меланомалар; оралған, иілген, жазылмағанқанаттар; қанаттарының жүйкеленуінің бұзылуы; бастарының, көздерінің, торакстың ақаулары;қанаттың болмауы; қарында, қанаттарында көпіршіктердің пайда болуы және т.б. Барлықақаулар симметриялық емес ретінде көрінді және кемтарлықтар ретінде байқалды. Байқалғанморфологиялық өзгерістер және статистикалық талдау α-сәуленің генотоксиндік белсенділігінкөрсетті, себебі табиғи жағдайда оның көзі – радон және оның еншілес ыдырау ө