Маусумбаева А., Акмуллаева А., Шалабаева Қ., Кабдрахманова А., Жексенбаева М., Еркін Г. Тұрақты органикалық ластағыштардың адам денсаулығына әсері: Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Қазақстан, Талдықорған қ. (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2018)
Тұрақты органикалық ластағыштар (ТОЛ) дегеніміз – химиялық және биологиялықтұрғыдан қиын ажырайтын, суда нашар еріп, тірі ағзаның май қабатында жинақталуғабейім болатын улы химиялық заттар тобы. Тұрақты органикалық ластағыштар қатарына адамденсаулығы мен қоршаған ортаға кері әсерін тигізетін 12 токсикологиялық зат кіреді. Қалаэкожүйесіндегі топырақ қабатының ПХБ-мен ластану деңгейін анықтау. 2003-2009 жылдараралығында «Қоршаған ортаны қорғау саласы бойынша ғылыми зерттеулер» ғылыми бағытаясында жүргізілген, жалпы Қазақстан бойынша тіркелген ПХБ қалдықтарының 80% Өскеменқаласында орналасқандығы анықталып, облыс бойынша 1200 гектар жер ПХБ-мен ластанғаныбелгілі болды. Бұл зерттеу нәтижелері Өскемен қаласы бойынша топырақ қабатындағы ПХБның жинақталу деңгейіне зерттеу жүргізу мәселесін бүгінгі таңда өзекті етіп отырғандығынайқындайды. Зерттеу барысында алынған нәтижелер тұрақты органикалық ластағыштарды,соның ішінде полихлорбифенилді тұрақты меңгерудің басым бағытын анықтау, ҚазақстанныңШығыс, Оңтүстік Шығыс аймағындағы экологиялық жағдайды ғылыми тұрғыдан бағалау ментұрақты органикалық ластағыштар мәселесіне қоғам мен шешім қабылдауға құқығы бар тұлғаларназарын аударуға кеңінен қолданылады. Топырақ үлгілері n-гексанмен Сокслет аппаратындажуылып, құрамындағы полихлорбифенил мөлшері 17,4,3,01-83 мемлекеттік стандарты бойынша«Dexsil L2000DX» ПХБ анализаторы бар «MASTER GC» газдық хроматографта анықталды.Қазақстанның ПХБ-мен ластану жағдайына шолу «ШҚО және басқа аймақтарының ПХБ-менластануы: территорияны бақылау және ПХБ көзін тексеру – мәселені шешу жолдары» жобасыаясында орындалды. Зерттеуден Өскемен конденсатор зауыты («УККЗ» АҚ) территориясынаналынған топырақ қабаты мен үшхлорбифенил (ТХБ) қалдықтары (шамамен 6-9 тонна) Өскеменқаласындағы жинақтаушы көмбеде сақталып, ал зауыт басқа балама технологияға көшірілгенібелгілі болды. Жас организмде кез келген аурудың туындауы сыртқы орта факторыныңәсерінен басталатындығы белгілі яғни, әртүрлі бейімделу факторларын басынан кешірген жасорганизмнің денсаулық жағдайына, өсіп-дамуына әсер етуші сыртқы ортаның, яғни, тұрақтыорганикалық ластағыштардың қолайсыз әсер ету себептерін зерттеу бүгінгі таңда құнды болыпотыр. Зерттеу нәтижесінде алынған көрсеткіштер облыстық денсаулық сақтау департаментіне,жас организмнің денсаулық жағдайын зерттеп, физикалық дамуына мониторинг жасаудақосымша материал ретінде және Қазақстанның экологиялық жағдайын ғылыми тұрғыда бағаберіп, тұрақты органикалық ластағыштар мәселесін зерттеп, оны заңды мекемелердің шешімқабылдауы бойынша зор мүмкіншілік беретін қосымша ұсыныс ретінде қолданылуына болады.Түйін сөздер: полихлорбифенил, тұрақты органикалық ластағыштар, пестицидтер,токсикология.