Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданының табиғи су көздерінен алынған үлгілердің токсиндік және мутагендік қызметі (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2020)
Қазіргі экологиялық жағдай су көздерін мутагендік, генотоксикалық және фитотоксикалықбелсенділікке тексеру мәселесін күрт көтереді. Су көздерінің айналасындағы адамдардыңбелсенділігінің артуы жер үсті суларының әртүрлі шығарындылар мен қалдықтармен ластануқаупін арттырады, сулы ортадағы әртүрлі ластаушы заттардың концентрациясының жоғарылауыосы көздің мутагендік белсенділігіне әкелуі мүмкін. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындаорналасқан Есік, Түрген және Есік өзендері автомобиль жолдарына, әртүрлі кәсіпорындарғажәне адам қызметіне жақын болғандықтан, ластану қаупі үнемі артып келеді. Су үлгілеріқұрамын физика-химиялық талдау нәтижесінде марганец, қорғасын, мырыш және кадмий шектірұқсат етілген концентрациядан асатыны анықталды. Allium-тест зерттелген су үлгілерініңуыттылығы мен мутагендігін анықтады. Есік өзенінің суында пияз тамырының өсуіне кедергікелтіретін фитотоксикалық белсенділік байқалды. Есік, Түрген өзендері және Есік көліндегіцитотоксикалық белсенділік теріс бақылауға (дистилденген су) қарағанда, митоздық индекстіңстатистикалық маңызды төмендеуінде (p≤0.05) байқалды. Өзеннің су үлгілерінде әлсізмутагендік белсенділік байқалды. Есік, Түрген өзендері және Есік көлінде, теріс бақылауға қарағанда, осы су объектілеріндегі суда өну кезінде пияздың тамырлық меристемасыклеткаларындағы хромосомалық атерация деңгейінің статистикалық тұрғыдан жоғарылауыкөрінді (p≤0.05). Осылайша, Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданының аумағында орналасқансу айдындарындағы табиғи жер үсті суларының уытты және мутагендік әлеуетін зерттеудіңалынған нәтижелері, олардың биота мен адам денсаулығына қауіп төндіретін, экологиялыққауіпті факторлармен ластанғанын көрсетеді.Түйін сөздер: табиғи беткі сулар, ауыр металдар, аллий сынағы, митоздық индекс,хромосомалық аберрациялар.