БИОАЛУАНТҮРЛІЛІК ЖӘНЕ ӨСІМДІК АУРУЛАРЫНА ҚАРСЫ КҮРЕС: ЖҮГЕРІ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ТӨЗІМДІЛІГІН АРТТЫРУ ТӘСІЛДЕРІ (ҚазҰУ хабаршысы. Экология сериясы, 2025)
Жүгері – дүниежүзілік азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі дақылдардың бірі. Жүгерінің биоалуантүрлілігін сақтау үшін дәстүрлі селекция әдістерін молекулалық генетикамен үйлестіру, тұқым банктерін кеңейту және фермерлердің біліктілігін арттыру қажет. Бұл азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және климаттық өзгерістерге бейімделуге мүмкіндік береді. 2023 жылы жүгері сүрлемі алқаптарында қуықтың ластануы (Ustilago zeae) мен агроөнімділік көрсеткіштерінің тұрақтылығын зерттеу мақсатында 12 үлгіге комплексті талдауы жүргізілді. Нәтижелер бойынша ауру ауырлығының үлгілер арасында айтарлықтай айырмашылықтар (p < 0,001), сонымен қатар ауруға төзімділіктің жоғары тұқым қуалаушылық индексі (Hb² = 0,82) анықталды. Өсімдік биіктігі 182–330 см аралығында өзгерді, ең биік 4 үлгі (Туран 680 SV, Туран 480 SV, Қазақстанский 700 SV, Қазақстанский 705 S0) бөлінді. Ustilago zeae-ге төзімділік бойынша үлгілер екі топқа бөлінді: 5 үлгіде өте әлсіз залалдану (1% дейін) және 7 үлгіде әлсіз залалдану (1–10%). 1000 дәннің массасы 226–330 г аралығында, ең жоғарғы өнімділік Алтай 250 МV (330 г) және Будан 237 МV (310 г) үлгілерінде байқалды. Зерттеу нәтижелері жүгері селекциясын жетілдіру және аурумен күресудің тиімді әдістерін әзірлеу бағыттарына негіз болып табылады.Түйін сөздер: жүгерінің биоалуантүрлілігі, устойчивость, 1000 дәннің массасы, астық өнімділігі, сипаттамалық статистика