Радионуклиды и микроэлементы в трансграничных реках Казахстана.«Қазақстанның трансшекаралық өзендеріндегі радинуклидтер мен микроэлементтер» (Eurasian Journal of Ecology, 2016)
Представлены основные результаты исследования радионуклидного и элементного состава проб воды, донных отложений и почвы, отобранных на приграничных участках следующих трансграничных рек Казахстана: Чаган, Урал, Илек, Тобол, Аят, Иртыш, Эмель, Или, Текес, Шу, Карабалта, Талас, Сырдарья. Анализы проведеныметодами инструментальной гамма-спектрометрии (ИГС), радиохимического анализа (РХА), нейтроноактивационного анализа (НАА), рентгенофлуоресцентного анализа (РФА) и масс-спектрометрии с индуктивно-связанной плазмой (МС-ИСП). На основе данных ИГС, НАА и РФА установлено повышенное содержание естественных радионуклидов (ЕРН) и отдельных элементов в почве и (или) донных отложениях следующих рек:Или, Текес, Шу, Карабалта, Талас, Сырдарья – все ЕРН, Ca, Sc, As, Rb, Sr, Sb, Ba, Th, U; Урал, Чаган, Аят – Cr,Ni, Co; Шу, Иртыш (на границе с Россией) – Zr, Hf, Ta. На основе данных РХА, НАА и МС-ИСП установлено повышенное содержание примесей в водах следующих рек: Шу, Эмель, Талас, Сырдарья и, особенно, Карабалта – U-234, U-238, Li, As, Se, Sr, Mo, Sb; Тобол, Аят – Sc, Fe, Co, Ni, Zn, Br, Rb; Илек (Актюбинская обл., с.Целинное) – Cr. Для установления источников и механизмов выявленных загрязнений необходимо проведение обследования отдельных участков этих рек как на территории Казахстана, так и за его пределами. Қазақстанның келесі: Шаған, Орал, Илек, Тобол, Аят, Ертіс, Емел, Іле, Текес, Шу Қарабалта, Талас, Сырдария трансшекаралық өзендерінің шекара маңындағы учаскелерінен алынған судың, өзен түп қабаттары мен топрақтың сынамаларының радинуклидтік және элементтік құрамын зерттеудің негізгі нәтижелері берілген. Талдаулар аспаптық гамма-спектрметрия (АГС), радиохимиялық талдау (РХТ), нейтронактивациялық талдау (НАТ), рентгенфлуоресценттік талдау (РФТ) және индуктивті-байланысқан плазмалы масс-спектрметрия(ИБП-МС) әдістерімен жүргізілді. АГС, НАТ және РФТ деректерінің негізінде топырақтағы және (немесе) өзен түп қабаттарындағы табиғи радинуклидтердің (ТРН) және жекеленген элементтердің жоғары мөлшері келесі өзендерде анықталды: Іледе, Текесте, Шуда, Қарабалтада, Таласта, Сырдарияда – барлық ТРН, Са,Sc,As, Rb, Sr, Sb, Ba, Th, U; Оралда, Шағанда, Аятта – Cr, Ni, Co; Шуда, Ертісте (Ресеймен шекаралас) – Zr, Hf,Ta. РХТ, НАТ және ИБП-МС деректерінің негізінде сулардағы қоспалардың жоғары мөлшері келесі өзендердеанықталды: Шуда, Емелде, Таласта, Сырдарияда және, ерекше, Қарабалтада – U-234, U-238, Li, As, Se, Sr,Mo, Sb; Тоболда, Аятта – Sc, Fe, Co, Ni, Zn, Br, Rb; Илекте (Ақтөбе обл., Целинное ауылы) – Cr. Айқындалған ластанулардың көздері мен механизмдерін анықтау үшін Қазақстанның, және де онан тыс аймақтарындағы осы өзендердің жекеленген учаскелерінде зерттеулер жүргізу керек.
Keywords: радионуклиды; почва; трансграничные реки; загрязнение; радионуклидтер; топырақ; трансшекаралық; ластану