ҚЫЗЫЛҚҰМНЫҢ ОҢТҮСТІК ШЫҒЫС БӨЛІГІНДЕГІ BRYONIA MELANOCARPA NABIEV. ҚАТЫСЫНДАҒЫ ӨСІМДІК ҚАУЫМДАСТЫҒЫНЫҢ ТІРШІЛІК ФОРМАСЫ

Аңдатпа

Бұл зерттеу Қызылқұм шөлінің оңтүстік-шығыс бөлігінде өсетін Bryonia melanocarpa Nabiev түрінің қатысуымен қалыптасқан өсімдік қауымдастықтарының тіршілік формалары мен таксономиялық құрамына жан-жақты талдау жасайды. Bryonia melanocarpa – Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген сирек кездесетін реликті түр, және далалық зерттеулер экологиялық жағдайлары мен флористикалық қанықтылығы әртүрлі үш табиғи популяцияда жүргізілді.

Бірінші популяция (42.198287 / 67.792981) 45 түрді қамтиды, олар 38 туыс пен 20 тұқымдасқа жатады. Флора құрамында ксерофитті және псаммофитті өсімдіктер басым, сондай-ақ Chenopodiaceae, Fabaceae, Poaceae және Brassicaceae тұқымдастары жетекші орын алады. Екінші популяция (42.7198286 / 67.779298) 36 түрден (28 туыс, 17 тұқымдас) тұрады; онда иран-тұрандық флора элементтері басым және терофиттер мен гемикриптофиттердің жоғары үлесі айқын байқалады, бұл аймақтың аса құрғақ климаттық жағдайларына бейімделуінің көрсеткіші болып табылады. Үшінші популяция (42.7198287 / 67.7792981) 30 түрден (28 туыс, 17 тұқымдас) тұрады, онда шөлдің құмды экожүйелеріне тән Chenopodiaceae тұқымдасы негізгі орынды иеленеді.

Раункиер жіктеуі бойынша, барлық популяцияларда тіршілік формаларының басым бөлігін терофиттер, гемикриптофиттер және хамефиттер құрайды - бұл аридті континенттік жағдайларға тән бейімделген топтар. Зерттеу нәтижелері Bryonia melanocarpa қатысатын өсімдік қауымдастықтарының ежелгі реликті элементтер мен қазіргі құрғақшылыққа төзімді формаларды біріктіретін жоғары маманданған ксероморфты кешендер екенін көрсетеді. Бұл жұмыс шөлді аймақтардағы өсімдік жамылғысының динамикасын түсінуге маңызды үлес қосады және Қызылқұм шөліндегі Bryonia melanocarpa түрін және оның осал табиғи мекендерін сақтау қажеттілігін айқындайды.

Кілт сөздер: Bryonia melanocarpa, Қызылқұм шөлі, тіршілік формалары, Иран-Тұран флорасы, псаммофиттік өсімдіктер жамылғысы, аридті экожүйелер.