МРНТИ 34.29.35 ІЛЕ-АЛАТАУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ SCUTELLARIA SIEVERSII BUNGE ЭКОЛОГО-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ МОРФО-АНАТОМИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
DOI:
10.26577/EJE87220267Аңдатпа
Зерттеу жұмыста Іле-Алатау шегіндегі Scutellaria sieversii Bunge таралудың эколого-географиялық заңдылығы және түрдің Солтүстік Тянь-Шань таулы шарттарына бейімделуі құрылымдық негіз ретінде морфо-анатомиялық ерекшеліктері анықталды.
Ақпараттар табиғи популяциялардағы әртүрлі экотоптардан алынды; далалық бақылаулар, локалитеттердің ГИС-визуализациясы және гербарий үлгілері қолданылды. Жапырақтың, сабақтың және тамырдың анатомиялық құрылысы 60–70% этанолда фиксациялағаннан кейін микротомда дайындалған көлденең кесінділерде зерттеліп, кейін микрофототүсірілім және биометриялық өлшеулер жүргізілді. Қазақстанда бұл түрдің айқын таулы-субтаулы өлкеге тән екені және ұзарған, бірақ бөлшектелген Қазақстан аумағында бұл түрдің айқын таулы–субтаулы белдеуге тән екені анықталды және ол негізінен орта таулы белдеуде Іле Алатауының солтүстік және солтүстік-батыс макробеткейлері бойымен созылып жатқан, бірақ фрагменттелген таралу жолағын қалыптастырады; локалитеттері жақсы дренаждалған тасты және қиыршықтасты субстраттармен байланысты, ал түр артық ылғалданған аңғарлар мен қарқынды антропогендік өзгеріске ұшыраған аумақтардан алыс жатады. и Морфологиялық белгілері жоғары пластикалығымен (өсімдіктің биіктігі 12-40 см; жапырақтары мен бүршіктерінің өлшемі вариабельді), генеративті құрылымы тұрақтырақ (ескегінің ұзындығы 2,5-3,7 см). Анатомо-биометриялық ақпараттар ксеро- және мезофморфтық белгілердің үйлесімін көрсетеді: дамыған кутикула және жапырақтың түктенуі, анық мезофилл, сабағында механикалық элементтер бар жағдайда және тамырдың мықты қабықты зонаыс қорғаныс перидермасы және тепе-теңдік жағдайдағы өткізгіш ұлпалармен айқындалған доминирленген ксилема. Алынған нәтижелер S. sieversii-дің жоғары инсоляцияға тұрақтылығына, периодты түрде ылғалдың жетіспеушілігіне және таулы экожүйенің микроклиматтық біркелкі еместігіне толық адаптивті жиынтықтың қалыптасуын нақтылайды және кейінгі эколого-анатомиялық және табиғатты қорғау зерттеулерде қолдануы мүмкін.
Түйін сөздер: Scutellaria sieversii; Іле Алатауы; Солтүстік Тянь-Шань; эколого-географиялық таралуы; ГИС-анализ; популяциялар; морфологиялық пластикалғы; жапырақтың анатомиясы; сабақтың анатомиясы; тамырдың анатомиясы; ксероморфты белгілер; аридтілікке бейімделушілік.
