БАЛҚАШ КӨЛІНДЕГІ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫҢ ЛАСТАНУЫН КЕШЕНДІ ГИДРОХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОХИМИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.26577/EJE208830826Аңдатпа
Балқаш көлі - Орталық Азиядағы ең ірі ішкі су айдындарының бірі. Аймақтық сумен жабдықтау балық шаруашылығында және биоәртүрлілікті сақтауда маңызды рөл атқарады. Соңғы онжылдықтарда көл өнеркәсіптік қызметке, ауылшаруашылық ағындарына және гидрологиялық өзгерістерге байланысты қарқынды антропогендік әсерге ұшырады. Бұл ластаушы заттармен ластанудың артуына әкелді. Бұл зерттеу Балқаш көлінің солтүстік бөлігіндегі (Қарағанды облысы) жер үсті суларындағы, түбіндегі шөгінділердегі және коммерциялық балық түрлеріндегі ауыр металдардың ластануын кешенді бағалауды ұсынады, химиялық талдауды балық бауырынан тотығу стрессінің биохимиялық биомаркерлерімен біріктіреді. Балқаш тау-кен металлургиялық кешенінің маңындағы Торанғалық шығанағында және Балқаш қаласының маңындағы Бертыс шығанағында жер үсті сулары мен шөгінділердің үлгілері алынды. Нәтижелер жер үсті суларында Cu, Co, Pb, Ni, Cr және Zn рұқсат етілген концентрацияларының айтарлықтай асып кеткенін көрсетті, ең жоғары деңгей Балқаш тау-кен металлургиялық кешені мен Бертыс шығанағы маңында тіркелді. Барлық зерттеу орындарында түптік шөгінділердегі ауыр металдардың концентрациясы рұқсат етілген шектен асып кетті, бұл ұзақ мерзімді жинақталуды көрсетеді. Балық тінінде, әсіресе желбезектер мен бауырда Cu, Co, Pb және Ni деңгейінің жоғарылағаны анықталды. Биохимиялық талдау ластанған жерлерден алынған балықтарда липидтердің асқын тотығуының жоғарылауын және антиоксидантты ферменттердің белсенділігінің төмендеуін анықтады, бұл ауыр тотығу стрессін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері өнеркәсіптік ластанудың Балқаш көлінің және оның ихтиофаунасының экологиялық денсаулығына айтарлықтай қауіп төндіретінін растайды.
Кілт сөздер: Балқаш көлі, ауыр металдар, балық, тотығу стрессі, малониальдегид, супероксиддисмутаза, каталаза.
