ІЛЕ-БАЛҚАШ БАССЕЙНІНДЕГІ БАЛЫҚТАРДЫҢ ЖЕЛБЕЗЕК АППАРАТЫНА ЛАСТАҒЫШ ЗАТТАРДЫҢ ӘСЕРІ

Аннотация

Мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің AP23486220 «Антропогендік жүктеме жағдайында Іле-Балқаш бассейнінің негізгі кәсіпшілік балық түрлерінің маңызды орган жүйелерінің реактивтілігін зерттеу» жобасы (2024-2026 жж.) аясында жазылған.Іле-Балқаш бассейнінің экологиялық жағдайы антропогендік әсердің күшеюіне, соның ішінде ауыр металдардың, пестицидтердің және басқа да органикалық ластағыштардың су айдындарына түсуіне байланысты айтарлықтай алаңдаушылық тудырады. Балықтың желбезектері, сыртқы тыныс алудың өте сезімтал мүшесі ретінде, судың улылығының сенімді биоиндикаторы болып табылады. Осы зерттеу аясында Іле-Балқаш бассейнінің әртүрлі аймақтарында ауланған үш кәсіптік балық түрінің — Cyprinus carpio, Abramis brama және Sander lucioperca желбезек аппаратына морфологиялық және гистологиялық талдау жүргізілді. Ластаушы заттардың концентрациясы жоғары аймақтарда мекендеген балықтарда эпителий гиперплазиясы, желбезек жапырақшаларының бірігуі, капиллярлық желінің бұзылуы және қабыну инфильтрациясы түріндегі желбезек тінінің айқын патологиялық өзгерістері тіркелді. Бұзылулардың айқындығы су ортасының ластану деңгейімен өзара байланысты болды. Ластаушы заттарға ең жоғары сезімталдықты C. carpio көрсетсе, ал S. lucioperca салыстырмалы түрде тұрақтылық танытты. Алынған деректер су ластағыштарының желбезек аппаратының морфофункционалдық жағдайына, тиісінше, балық популяцияларының тіршілік қабілеттілігі мен өнімділігіне айтарлықтай әсер ететінін көрсетеді. Нәтижелер биоәртүрлілікті сақтау және тұрақты балық аулауды қамтамасыз ету үшін Іле-Балқаш бассейнінің су экожүйесін үнемі экологиялық бақылаудың және қорғау шараларын қабылдаудың қажеттілігін айқындайды.

Түйін сөздер: Іле-Балқаш бассейні, ластағыштар, желбезек патологиялары, Cyprinus carpio, Abramis brama, Sander lucioperca, гистоморфология.