ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАРЫНА БАЙЛАНЫСТЫ LAMIACEAE ТҰҚЫМДАСЫНЫҢ ТҮРЛЕРІНДЕГІ АНТИОКСИДАНТТЫҚ БЕЛСЕНДІЛІКТІ ЖӘНЕ ФЕНОЛДЫҚ ҚОСЫЛЫСТАРДЫ САЛЫСТЫРМАЛЫ БАҒАЛАУ
DOI:
https://doi.org/10.26577/EJE2025858Аннотация
Бұл зерттеу Шығыс Қазақстан жағдайында өсетін Lamiaceae тұқымдасына жататын өсімдіктердің антиоксиданттық белсенділігін және фенолдық қосылыстар құрамын зерттеуге арналған. Зерттеу нысаны ретінде халық медицинасында және азық-түлік өнеркәсібінде дәстүрлі қолданылатын үш түр таңдалды: Mentha longifolia, Melissa officinalis және Ocimum basilicum. Алғаш рет өңірдің экологиялық факторларын (жоғары күн радиациясы, континенттік климат, тәуліктік температура ауытқулары) ескере отырып, олардың биологиялық белсенділігінің кешенді салыстырмалы бағасы жүргізілді.
Зерттеу әдістеріне DPPH радикалы арқылы антиоксиданттық белсенділікті спектрофотометриялық анықтау және Фолин–Чокальтеу әдісімен фенолдық қосылыстардың құрамын колориметриялық бағалау кірді. Жаңа жиналған және кептірілген өсімдік үлгілері талданды, бұл шикізатты өңдеу жағдайларының биологиялық белсенді заттардың сақталуына әсерін анықтауға мүмкіндік берді. Нәтижелер жаңа жапырақтардың кептірілген үлгілерге қарағанда жоғары антиоксиданттық белсенділік көрсететінін көрсетті. Ең айқын айырмашылық Ocimum basilicum түрінде байқалды (IC₅₀ 30,1-ден 21,1 мкг/мл-ге дейін төмендеді). Ең жоғары белсенділік Mentha longifolia-да анықталды (IC₅₀ 16,3–17,1 мкг/мл). Фенолдық қосылыстар мөлшері мен антиоксиданттық белсенділік арасында күшті теріс корреляция анықталды (r = –0,96…–0,98), бұл фенолдардың антиоксиданттық механизмдердегі жетекші рөлін дәлелдейді.
Алынған нәтижелер Шығыс Қазақстанда өсетін Lamiaceae тұқымдасының өсімдіктерін фармацевтика және азық-түлік өнеркәсібінде пайдаланудың жоғары әлеуетін көрсетеді. Зерттеудің жаңалығы – фенолдық қосылыстардың жинақталуындағы өңірлік ерекшеліктерді айқындау және жаңа шикізатты қолданудың маңыздылығын дәлелдеу. Бұл нәтижелер болашақта экстракция әдістерін оңтайландыруға және биологиялық белсенді заттардың жеке құрамын зерттеуге негіз болады.
Түйінді сөздер: Lamiaceae; антиоксиданттық белсенділік; фенолдық қосылыстар; жаңа және кептірілген үлгілер; Шығыс Қазақстан.
